Ikirundi

Intangamarara

Ikirundi ni ururimi rw’Abarundi. Ikirundi kigomba gusa n’ikinyarwanda, ururimi rw’Abanyarwanda, kikagomba gusa kandi n’igiha, ururimi rw’i Buha muri Tanzaniya.

Ururimi rw’ikirundi ni ururimi ruri mu ndimi z'Ubufirika bubantu. Rugoye nk'uko n'izindi ndimi zo kw'isi zigora. Ariko twokwama twibuka yuko ururimi kugira rukugore cane canke buhoro bivana n'urwo canke izo usanzwe uzi, kuko indimi zigiranira isano, mbere zimwe zigasangira n'umuryango. Inyandiko y'ikirundi ikoresha indome ndatini, ni ukuvuga indome z'ururimi (ikiratini) rudasangiye umuryango n'ikirundi. Ni co gituma umuntu wese agomba kurunonosora, akura amaboko mu mpuzu, agakenyera zikaguma kugira ashobore kururyohora. Yokwitwararika ukwiga inyandiko n'indimburo vy'ikirundi, akegera Abarundi bo bene urwo rurimi kugira aganire na bo, yumve ingene baruvuga, amenye imico yabo n'ubuzima bwabo bwa misi yose. Ivyo ni vyo vyomufasha kumenya ukuntu arwandika, aruvuga, n'ukuntu arukoresha mu gushikiriza ivyiyumviro vyiwe haba mu nyandiko canke mu mvugo.

Inyandiko y’Ikirundi: Ingorane Nkurukuru

Inama nkarishabwenge igira gatatu y’abigisha ikirundi mu mashure yisumbuye yabereye i Bujumbura kuva ku wa 29 Myandagaro gushika ku wa 2 Nyakanga 1983, yari yatumiye n’abigisha ikirundi kuri Kaminuza y’Uburundi hamwe n’abashingwakirundi bo mu biro vy’Indero Kavukire (B.E.R.).

Iyo nama yarihweje ingorane nkurunkuru zerekeye inyandiko y’ikirundi, yongera iratorera umuti izitari nke. Ng’izi ingingo zapfunditswe n’iyo nama:

1. AMAJWI AVUGA
   a, e, i, o, u.
2. AMAJWI Y’INDAGI
   b, c, d, f, pf, g, h, j, k, m, n, ny, , ng, p, r, s, sh, t, ts, v, w, y, z.
3. INGORANE ZIFATIYE KU KWITIRANYA AMAJWI Y’INDAGI

   
   

   INGORANE UTURORERO IRYAPFUNDITSWE INSIGURO CANKE IMVO 1. l/r A. umuliro/umuriro lero/rero A. umuriro rero Mu kirundi iryo jwi ryegereye r gusumba l B. Polo/Poro Repubulika/Repuburika Amadolari/Amadorari B. Poro Repuburika Amadorari B. Amajambo matirano afatwa nk’ay’ikirundi, kuko aheza akigana inyubako n’imvugo y’ururimi rutira. Ni hamwe n’uburyo amajwi aheza agakurikirana. Uturorero: Umukirisu: ntibavuga umukristu. Ikawa yitwa robisita: ntibavuga robista. Intara ya Afirika: ntibavuga Afrika. 2. s/sh urusato/urushato amasaka/amashaka isaka/ishaka igisaka/igishaka igishakashaka/igisakasaka urusato amasaka/amashaka isaka/ashaka igisaka igishakashaka Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi. 3. s/ns umusi/umunsi imisi/iminsi isomerwa/insomerwa umusi imisi isomerwa Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi 4. f/pf umupfakazi/umufakazi gupfupfahaza/gufufahaza umupfumu/umufumu kwipfuza/kwipfuza umupfa/umufa ipfu/ifu gupfutera/gufutera umupfakazi gupfupfahaza umupfumu kwipfuza umufa ifu gufutera Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi. Kumenyesha urwaruka ikirudi c’itsitso. 5. rw/gw kurwara/kugwara indwara/ingwara kurwana/kugwana indwano/ingwano urwarwa/ugwagwa urwiri/ugwiri kurwa/kugwa kurwabira/kugwabira umurwi/umugwi kurwana indwara kurwana indwano urwarwa urwiri kugwa kugwabira umugwi Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi 6. bw/bg kubwira/kubgira imbwa/imbga kubwira imbwa Mu vy’ukuri si bw kandi si bg. Ariko abanditsi benshi bamenyereye bw. 7. rty/ty irtyazo/ityazo gurtyo/gutyo ndtya/ntya ityazo gutyo ntya Mu mvugo bamwe bakoresha rty, ndty, abandi ty, nty. Ariko ibigereranye ni ty, nty. 8. k/kw kwurira/kurira kwongera/kongera kwubaka/kubaka noheza nkurira/noheza nkwurira nkongera/nkwongera nkubaka/nkwubaka nkicara/nkwicara nka kurya kw’urubeya/k’urubeya akana k’ubwenge/kw’ubwenge kwurira kwongera kwubaka nkurira nkongera nkubaka nkicara kw’urubeya akana k’ubwenge Itsitso ni -urir-, onger-, ubak-. ku- na yo ni inyitangizo y’umuvugire wa kigenze. Ijwi u ryo kuri ku- ricika incamwanya w kuko rikurikiwe n’irindi jwi rivuga mw’ijambo rimwe. Ibihimba ni: /n-ka-urir-a/ /n-ka-onger-a/ /n-ka-ubak-a/ /n-ka-icar-a/ Mw’ijambo ijwi a rikurikiwe n’ayandi avuga atangura itsitso bararisimba: /n-k(a)-urir-a/ /n-k(a)-onger-a/ /n-k(a)-ubak-a/ /n-k(a)-icar-a/ Muramenye: amajwi a na i arakunda kurondana akavyara e. Uturorero: amenyo = /a-ma-inyo/ benshi = /ba-inshi/ . kwa = /ku-a/ kwa ni indongorazina, mugabo mu majambo abiri amajwi avuga akurikiranye, irya mbere bararisimba. ka = insanisha. 9. ny/nny yaganye inzoga/ yagannye inzoga twarakanye ingoma/ twarakannye ingoma umuryango warahonye/ umuryango warahonnye yaganye twarakanye warahonye Urwaruka rusigaye ruvuga ny. 10. k/g ikiti/igiti ikikere/igikere nya gikoko kica kipfira hano/ nya gikoko gica gipfira hano. igikere na co kiti/ igikere na co giti igitabu kitubwira/ gitubwira igiti igikere nya gikoko gica gipfira hano. kiti kitubwira Amajwi agumye y'inyitangizo arahinduka akoroha iyo itsitso ry'ijambo ritangurwa n'irigumye Kwandika ukurikije imvugo y'Abarundi kitubwira = /ki-tu-bwir-a/ ki- = iny. -tu- = ind. -bwir- = its. -a = agas. Inyitangizo n'itsitso ntibikurikirana. 11. n/ny iryungane/iryunganye iryungane ni ryo rimenyerewe 12. n/nm nmaze/maze yanmenye/yamenye maze yamenye Ni yo nyandiko ibangukiye abantu batari abahinga.

4. INGORANE ZIFATIYE K’UGUTANDUKANYA AMAJAMBO MU RYUNGANE

   UTURORERO TW'INGORANE IRYAPFUNDITSWE INSIGURO CANKE IMVO 1. Ivyo ari vyo vyose/ Ivy'ari vyo vyose Ivyo ari vyo vyose Mu ryungane amajambo yose arandikwa. Muramenye: iyo ako kajambo ivyo ari ins. nsanisha, ijwi o risubirirwa n'agakwabu ko hejuru imbere y'ijwi rivuga. Uturorero: Ivy 'aha vyama mu nzira. Ivy 'abakuru birubahwa. No ku zindi nsigarirazina nsanisha ni hamwe: Ak 'imuhana kaza imvura ihise. Iz 'umutware ziratashe. Ab 'ino ni ko bameze. 2. Yohani yari iguye/ Yohani yari aguye Yohani yari aguye Umugwi wa mbere w'amazina ufise inyitangizo rukozi a-. Abavuga yari iguye barahuba kuko basimba ijwi rya kabiri aho gusimba irya mbere. 3. Yohani na Petero bajanye/vyajanye Yohani na ya nyabu bajanye/vyajanye Yohani na ya ntebe baguye/vyaguye bajanye vyajanye vyajanye Inyitangizo rukozi y’umugwi wa kabiri w’amazina ni ba-, igihe ata gikoko canke ikintu kirimwo. Muri ico gihe ica iba bi-. 4. Amazina y'urunani y'urusangi Amazina y'ubucuti Izina ry'urunani rigizwe n'amazina abiri Amazina abiri afatanijwe n'insanisha Amazina agizwe n'amavuga abiri Amazina y'urunani agizwe n'ayandi majambo adasangiye ubwoko Amazina yunzwe n'agace nya canke ene Amazina y'urunani y'uruharo Amazina arimwo insanisha Amazina atarimwo insanisha Izina riherekejwe n'utundi tujambo turirangura serugo, inarugo, sokuru, nyokuru, marume, sowanyu, mwenewanyu, datawacu, karumunake, ... inka – muntu umwana - mugabo inka y'irembo inkono y'itabi somambike igisoromandandura ikibonamaso amayirabiri umunyabwoba Umwenengwe akenese Maguru ya nyarwari Rukundo rwa Ntare Rutegeramisi Kibikizozejo Ndayamutaye Rufuku rwafukuye Uburundi Kivumu kitari ikivumuvumu Amazina y'ubucuti yandikwa mw'ijambo rimwe ayo mazina atandukanywa n'agakwego Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe Iryo zina riraheza rikandikwa ukwaryo, ayandi majambo na yo akandikwa ibisanzwe. 5. nyene Nyene + izina Nyene + irivuga nyene + ins. nyene mwene + izina ry'urusangi mwene + izina ry'uruharo nyenigihugu nyeningoma nyenurugo nyeninzu nyenicubahiro nyene kurima nyene vyo nyene ho mwene senge mwene nyinabo mwene Nteturuye Vyandikwa mw'ijambo rimwe. Vyandikwa mu majambo abiri. Vyandikwa mu majambo abiri. 6. amazi yo gukaraba/ Amazi y'ugukaraba Umwete wo kwiga/ Umwete w'ukwiga Vyose birashoboka. Mw'isomerwa umunyeshure azokwandika ico yumvise. Abarundi babivuga vyose. 7. Mu kubikora/ mukubikora Mu kunebwa/ mukunebwa Yuriye ku nzu/ kunzu Yinjiye mu nzu/ munzu Ku shami/kw'ishami ku nzu/kw'inzu mu kubikora mu kunebwa Yuriye ku nzu Yinjiye mu nzu kw'ishami ku nzu ku na mu ni utujambo twisangije ubwoko, tudakwiye gufatana n'ijambo turongoye. 8. mu ko/muko ndabikora ubanza kumpera mu ko Iyi sahwanya igizwe na zibiri mu + ko . Ni hamwe na: mu kubikora , ko ndabikora . 9. I muhira/imuhira I ruhande/iruhande I mbere/imbere Inyuma/inyuma I Bujumbura/Ibujumbura Ha ruguru/haruguru Ha mbavu/hambavu Ha mbere/hambere Ha nyuma/hanyuma Iwanje/iwa nje Ukwiwe/Ukw'iwe ha + irivuga I muhira Iruhande Imbere Inyuma I Bujumbura haruguru hambavu hambere hanyuma iwanje ukwiwe ha gupfa wozanzama ha kurya wonywa Indongorazina i , na ha zirongoye izina, vyandikwa mw'ijambo rimwe, kiretse iyo zirongoye izina ry'uruharo, no mw'ijambo i muhira . Muri iryo jambo hari aho batanavuga iyo ndongorazina. Ahandi hose izo ndongorazina zihindura amazina mu ntumbuzi D. Indongorazina iri muri satunga birafatana. E. ha = hako. Ni sahwanya. 10. Aho haragutse nayo/na yo hano haraga Naho/na ho niwagaruka Nako/na ko umengo araje Noneho/none ho araje nayo naho nako noneho Ayo majambo yose ni za sahwanya. Uduce ho , ko , yo , nta co dusigura. 11. N'aho/naho wogaruka sinoguha N'iyo/niyo woza sinokubona n'aho n'iyo Ngaha sahwanya zigizwe na zindi zibiri: n'aho = na + aho , n'iyo = na + iyo . 12. Uwu mwaka na ho/naho nyene tuzokwimbura na ho na = sahwanya ho = ins. muv. ngufi. 13. Imisi y'indwi ku wa mbere uwa mbere uwa nyuma Akajambo kerekana igiharuro mbere kaja ukwako, akerekana umurongo wa , uwa gutyo , indongorazina ku gutyo nyene. 14. Ins. muv. ngufi + uduce ho , ye , e , he . Jeho, tweho, weho, yemwe, yewe, ewe, emwe, hemwe, hewe Utwo duce nta bwoko twisangije, twunga ins. muv. 15. Ins. muv. ngufi + nyene jenyene = nta we turi kumwe je nyene = jewe nyene bonyene = nta we bari kumwe bo nyene = bobo nyene Ins. muv. ngufi zirongora agace nyene birafatana, kiretse zikoreshejwe mu kibanza c'ins. muvugwa ndende. 16. ngo ego/ngw'ego ngo uyu muntu/ ngw'uyu muntu aze kugira ngo aze/ kugira ngw'aze uko aje/ukw'aje ko ushitse/ kw'ushitse ngo ego ngo uyu muntu aze kugira ngo aze uko aje ko ushitse Ijwi o rihereza sahwanya zimwezimwe ngo, kugira ngo, ko, uko, yuko rikurikiwe n'ijwi rivuga ritangura irindi jambo, n'aho ritavugwa rirandikwa. 17. Ni umuntu/n'umuntu Si umuntu/s'umuntu Abenshi ni ko bavuga/ Abenshi niko bavuga Abenshi si ko bavuga/ Abenshi siko bavuga Ego ni ko/ego niko Oya si ko/oya siko Avuga ko/avugako Bakame rero ni ko/ niko kwibaza ruti Ni uko/nuko batevye mba ngiye Nuko/ni uko mukunzi muhire Ni uko/nuko rero Bakame rukagenda Ego ni uko/nuko Oya si uko/suko Ivyo ni vyo/nivyo mvuga Ivyo si vyo/sivyo mvuga Iyo ni yo/niyo mvo Iyo si yo/siyo mvo Ni umuntu Si umuntu Abenshi ni ko bavuga Abenshi si ko bavuga ego ni ko oya si ko avuga ko ni ko Ni uko batevye ni uko mukunzi muhire ni uko rero Bakame rukagenda Ego ni uko Oya si uko Ivyo ni vyo mvuga Ivyo si vyo mvuga Iyo ni yo mvo Inshozi ni na si ni utujambo turi ukwatwo, kamwe kakaba inyemezi akandi impakanyi. Utwo tujambo dutegerezwa kuguma ukwatwo kuko dushobora gusubirira amavuga mu mungane atagira amavuga. Intumbuzi y'ukwemera ko ikurikiye irivuga canke inshozi biratandukana. 18. Ni mwinjire/ nimwinjire Nti mwinjire/ ntimwinjire Si ndabishaka/ sindabishaka Nimwinjire ntimwinjire sindabishaka Igihe utujambo ni na si ari imenyetso nyemezi canke mpakanyi z'irivuga, duca dufatana n'iryo rivuga. 19. Ng'uyu/nguyu ng'abariya/ngabariya Ng'uyu ng'abariya Inshozi ng iguma ukwayo kuko n'aho yama ifatanye n'ins. rugena, yisangije ubwoko. 20. Ata cigeze/atacigeze Nta cigeze/ntacigeze Nta wurya/ntawurya akatamugoye ata cigeze nta cigeze nta wurya akatamugoye Utugetugetu tw'uguhakana nta na ata tuja ukwatwo kuko ari amajambo yisangije ubwoko 21. Kugira ngo/kugirango Kugira ngo Iyo sahwanya igizwe na zindi zibiri: kugira na ngo . 22. Nkûkó/nk'ûkó Nkǔko/nk'ǔko nk'ûkó nk'ǔko Iyi sahwanya igizwe na zindi zibiri: nka na uko . Aya majambo ni abiri, rimwe ni sahwanya, irindi ni ins. rugena yubakiwe ku ndongorazina. 23. Avuze yuko/y'uko ataza yuko Sahwanya ni yuko kuko y ntiyoba insanisha. 24. Ins. rugena + ri Uwo ari we wese Ico ari co cose Ijwi o rihereza ins. rugena irongoye irivuga -ri rirandikwa. 25. Nzoza ejo/ Nzozejo Nzoza ejo Irivuga ritegerezwa kwirebanga. 26. Ejo bundi/ejobundi Hirya y'ejo/hiryayejo ejobundi hirya y'ejo Iyo ntumbuzi yandikwa mw'ijambo rimwe Iyo ntumbuzi igizwe n'amajambo abiri afatanijwe n'insanisha. 27. Igitabu ciwanje/c'iwanje ciwanje = canje c'îwânjé = c'i muhira Bivana n'ico bashaka kuvuga: canje = /ki-a-nje/ ciwanje = /i-a-iwa-nje/ c'îwânjé = /ki-a-i-iwa-nje/ 28. Na , nka + Ins. Muv. ngufi nanje, nkanje, na je, nka je, na bo, nka bo, na vyo, nka vyo, na co, nka co Insigarirazina muvugwa ngufizikurikiye sahwanya na na nka biratandukana, kiretse kuri nanje na nkanje kubera ko iyo nje itabaho yonyene. 29. Irivuga + + sahwanya ko Sinzi ko nzoza ejo. bavuga ko babizi Iyi sahwanya ko bayandika ukwayo, ishobora gusubirira yuko . 30. Na ko/nako nkako/nka ko nako nkako Vyandikwa mw'ijambo rimwe kuko ko nta bwoko kisangije. Nako umengo araje. Kukaba nkako 31. Irivuga + intumbuzi y'ikibanza ko , ho , yo , mwo . Irivuga + ins. muv. ngufi ko , ho , yo . shirako, shirayo, shiramwo, shiraho, hariyo, hariho, harimwo, hariko, mfisemwo, mfiseho, mfiseko, mfiseyo. Bihereze Imana Bihereze yo . Shira ka kayabu kandi urabe yuko wahaye ko . Ubwo badodoye ho  ? Izi ntumbuzi uko ari zine: ko, ho, yo, mwo zikurikiye irivuga zitegerezwa gufatana na ryo. Igihe utujambo ko, ho, yo, ari ins. muv. ngufi, twandikwa ukwatwo. 32. Irivuga mperekeze ri + ko Uriko urarima twariko turiga Irivuga ri iyo ari mperekeze, rirafatana n'agace ko . 33. Amajambo yisubiriza canecane bukebuke buhorobuhoro Ayo majambo yandikwa mw'ijambo rimwe.

5. UTUMENYETSO TW’UKURUHUKA

   Twagumije utwari tuhasanzwe kuva na kera:

   INOMERO IZINA INYANDIKO 1. akaburungu . 2. agakwabu , 3. utuburungu tubiri duhagaze  : 4. kaburungu kuri gakwabu  ; 5. twa mugina « » canke " " 6. kabaza  ? 7. gatangazi  ! 8. agakwego - 9. utuzitizo () 10. ngezaho ...

   Muramenye:
   

   Agakwabu ko hejuru (apostrophe) ni ako gutandukanya amajambo abiri igihe irya mbere ari akagetugetu.
   Uturorero: inkono y'itabi, ibikoko vyo mw'ishamba, amazi yo kw'iteke
   Nta gakwego rero kazosubira gukoreshwa mu gutandukanya bene ayo majambo.

6. IKORESHWA RY'URUDOME RUKURU
   1. Urudome rukuru rukoreshwa mu gutangura iryungane, inyuma y'akaburungu, ya kabaza na gatangazi no hagati ya twa mugina.
   2. Rukoreshwa kandi mu gutangura izina ry'uruharo.
   3. Ingorane zimwezimwe:
      1. Ukwigisha ikirundi, igifaransa, icongereza.
         Amazina y'indimi tuyafata nk'amazina y'urusangi, ni co gituma atangurwa n'urudome rutoyi.
      2. Abarundi, Abanyarwanda, Ababirigi, Abanyamerika.
         Izina ry'abanyagihugu rifatwa nk'iry'uruharo igihe bafatiye hamwe bose ata kubaharura.
         Uturorero: Abarundi benshi barize, Ababirigi bamwebamwe bavuga igifaransa.
      3. Twari kumwe n'umurundi umwe, abanyarwanda babiri hamwe n'abanyamerika icumi na bane.
         Ngaha harimwo uguharura, ni co gituma izina ry'abanyagihugu rica rifatwa nk'iry'urusangi.
      4. Igihugu c'Uburundi, ca Kongo. Intara ya Afirika, y'Uburaya.
         Amazina y'ibihugu n'ay'intara ni amazina y'uruharo.
      5. Abanyakarama, Abatare, Abavubikiro.
         Amazina y'umuryango afatwa nk'ay'uruharo.
         Uturorero: Abavubikiro nka bose barahonye, Abanyakarama benshi bari abatware.
      6. Twajanye n'umunyakarama umwe, abatare babiri n'abavubikiro icumi na bane.
         Ayo mazina aca afatwa nk'ay'urusangi kuko harimwo uguharura.
      7. Muramenye ko muri Afirika y'epfo hari amacakubiri y'abera n'abirabure.
         Amazina yerekana ubwoko bw'abantu afatiye ku rukoba afatwa nk'ay'urusangi.
7. UTWATUZO

   Turavye ibitabu vy'ikirundi biri mu mashure yisumbuye, dusanga ibikurubikuru ari ivya Patiri NTAHOKAJA. Mu mashure menshi bakoresha utwatuzo turi muri ivyo bitabu. Na two ni utu:

   1. agakwego hejuru y'amajwi arandira: sēsa, shīma, rāmba.
   2. akarasago ku majwi ameze nk'ayaduga bwampi: ishámi, umutwé.
   3. agatemere kubitse ku majwi ahinze amanuka: umuvyêyi, ibêre, irêmbo, umubânyi.
   4. agatemere kagaramye ku majwi ahinze aduga: icěse, umutǔmba, umwǎmi, umwǎnya.
   5. utuburungu tubiri turambitse ku majwi aduga y'urunani: böse, twëse.

   Utwo twatuzo n'ubu ni two bazoba barakoresha, ariko dutegetswe mu nyigisho y'indimburo y'ikirundi gusa.