Ikiyaga Tanganyika
Ikiyaga Tanganyika
Intangamarara
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika ni kimwe mu biyaga binini kandi birimwo amazi meza biri kw’isi. Giherereye mu Buseruko bwa Afrika, kikaba gisangiwe n’ibihugu bine ari vyo: Uburundi, Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo, Tanzaniya na Zambiya. Ni ikiyaga gifise akamaro kanini mu buzima bw’abantu, mu butunzi, mu buhinga bwo gutwara abantu n’ibintu, no mu kubungabunga ibinyabuzima.
Kizwi kandi ko kiri mu biyaga vya kera cane kw’isi, kuko abashakashatsi bavuga ko kimaze imyaka ibihumbi n’ibihumbi kibayeho, kikaba kiri mu karere kazwi nka “Great Rift Valley”.
Aho giherereye n’ukuntu kimeze:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika giherereye mu Buseruko bwa Afrika, mu kibanza citwa “Rift Valley”, ahantu hari imisozi n’imitumba vyatewe n’ihindagurika ry’isi.
Gifise uburebure burenga kilometero 600, kikaba kiri mu biyaga birebire cane kw’isi. Ubujakuzimu bwaco burenga 1400 metres, bigatuma kiba kimwe mu biyaga vyimbitse kurusha ibindi vyose biri kw’isi.
Ku ruhande rw’Uburundi, Ikiyaga Tanganyika gikora ku ntara za Bujumbura Mairie, Bujumbura Rural na Rumonge, aho kibera isoko ikomeye y’ubuzima ku banyagihugu.
Amateka y’Ikiyaga Tanganyika:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Abashakashatsi bavuga ko Ikiyaga Tanganyika cabayeho kuva kera cane mu mateka y’isi, kikaba kiri mu biyaga vya kera vyahoraho kuva kera.
Mu bihe vya kera, ico kiyaga cari gifise akamaro mu nzira z’ubudandaji hagati y’abanyagihugu bo mu karere kaco. Abantu bakoresheje ico kiyaga mu gutwara ibintu n’abantu bakoresheje ubwato butandukanye bw’imbaho.
Mu gihe c’ubukoloni, ico kiyaga carakomeje kuba ikintu gihambaye mu bijanye n’ubwikorezi n’ubudandaji hagati y’ibihugu vyahurira kuri co.
Uburebure, ubujakuzimu n’ukuntu giteye
Ikiyaga Tanganyika gifise:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Uburebure burenga 600 km
Ubwaguke butandukanye bushobora kugera kuri 50–70 km
Ubujakuzimu burenga 1400 m
Ibi bituma kiba kimwe mu biyaga bifise amazi menshi cane kw’isi.
Amazi yaco arimwo umwihariko kuko arimwo umunyu muke cane, bigatuma abenshi babona ko ari amazi meza kandi akwiye gukoreshwa mu buzima bwa buri musi.
Ibinyabuzima bibamwo:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika gifise ibinyabuzima vyinshi cane, cane cane amafi adasanzwe ataboneka ahandi kw’isi.
Hari ubwoko bw’amafi burenga 300 bwemewe n’abashakashatsi, kandi bwinshi muri bwo buboneka gusa muri ico kiyaga.
Ibinyabuzima birimwo:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Amafi yo mu bwoko bwa cichlids
Ingona zitandukanye
Utunyabuzima two mu mazi tudashobora kuboneka ahandi
Ibi bituma ico kiyaga kiba ikibanza gihambaye cane mu bijanye n’ubushakashatsi ku binyabuzima.
Akamaro k’Ikiyaga Tanganyika
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]1. Uburovyi
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikivu Tanganyika ni isoko rikomeye y’amafi ku banyagihugu. Abantu benshi babeshwaho n’uburovyi, bakabona amafaranga n’ivyokurya bivuye kuri ico kiyaga.
Amafi ava muri ico kiyaga aragurishwa mu masoko ya Bujumbura n’ahandi mu gihugu, bigatuma agira uruhara mu butunzi bw’igihugu.
2. Ubwikorezi
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Abantu bakoresha ico kiyaga mu gutembera hagati y’ibihugu bihana imbibe na co. Amato atwara abantu n’ibintu ku buryo bworoshe kandi butekanye mu bice bimwebimwe.
3. Amazi n’ubuzima
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika gifasha mu gutanga amazi akoreshwa n’abantu baba ku nkengera yaco. Naho amazi atanywa atunganijwe, agira akamaro mu bikorwa bitandukanye vy’ubuzima bwa buri musi.
4. Ingenzi
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika kirakwegakwega ba mukerarugendo benshi kubera ubwiza bwaco, imisozi igikikuje, n’ibibanza vyiza vyo kuruhukirako.
Mu Burundi, ahantu nko mu Rumonge na Bujumbura harazwi kubera ubukerarugendo bushingiye kuri ico kiyaga.
5. Ubushakashatsi
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Abashakashatsi bakoresha Ikiyaga Tanganyika mu kwiga ibijanye n’ihindagurika ry’isi, ibinyabuzima, n’ukuntu amazi abaho mu biyaga binini.
Akamaro mu butunzi bw’Uburundi
Mu Burundi, Ikiyaga Tanganyika gifise uruhara rukomeye mu butunzi:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Gitanga akazi ku barovyi benshi
Gituma haba isoko ry’amafi i Bujumbura n’ahandi
Gishigikira ubucuruzi buciriritse n’ubunini
Giteza imbere ubukerarugendo
Giteza imbere ubwikorezi bwo mu mazi
Ingorane zihari
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Naho gifise akamaro kanini, Ikiya Tanganyika kirafise ingorane zitandukanye:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]1. Uburovyi bw'indenza rugero
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Abantu bariko bararoba amafi menshi cane, bigatuma amafi amwe amwe agabanuka.
2. Ukwandura kw’amazi
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Imyanda iva mu bisagara n’amahinguriro ishobora kwanduza ico kiyaga.
3. Ihindagurika ry’ibihe
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ihinduka ry’ibihe rishobora kugira ico rihinduye ku buzima bw’amafi n’urugero rw’amazi.
4. Gukoresha uburyo budakwiye bwo kuroba
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Hari abakoresha imitego itemewe, bikonona ibinyabuzima.
Ingene gikingirwa
Hafashwe ingingo zitandukanye mu gukingira ikiyaga Tanganyika:
Gushiraho amategeko agenga uburovyi
Kurwanya kwanduza amazi
Gukangurira abanyagihugu kubungabunga ibidukikije
Gushigikira uburovyi burama (sustainable fishing)
Akamaro kaco mu buzima bw’abanyagihugu
Abantu benshi baba ku nkengera y’ico kiyaga babeshwaho na co ku musi ku musi. Gitanga:
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ibiribwa (amafi)
Akazi
Ubucuruzi
Amahoro y’ubuzima kubera ibidukikije vyiza
Muncamake
[hinyanyura inyandiko | hinyanyura inkomoko]Ikiyaga Tanganyika ni kimwe mu biyaga bikuru vy’isi gifise akamaro kanini mu buzima bw’abantu, mu butunzi no mu binyabuzima. Kukibungabunga ni igikorwa ca bose kugira ngo kizogume kibera isoko ry’ubuzima ku bihugu bigihana imbibe no ku bisekuru bizovuka.